AYM: Yurt Dışına Çıkış Yasağındaki 7 Yıllık Azami Süreye İstinaf ve Temyizde Geçen Süreler de Dahildir (Veysel Kuşçu, B. No: 2023/95649)

1. Olayın Arka Planı — Veysel Kuşçu Başvurusu

Başvurucu Veysel Kuşçu hakkında 21 Ağustos 2016 tarihinde Elazığ Sulh Ceza Hâkimliği tarafından terör örgütü üyeliği (FETÖ/PDY) soruşturması kapsamında yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol tedbiri uygulandı.

Elazığ 2. Ağır Ceza Mahkemesi 4 Ekim 2018’de başvurucuyu 7 yıl 6 ay hapis cezasına çarptırdı; ancak mahkumiyet kararında adli kontrol tedbirinin akıbetine ilişkin bir değerlendirme yapılmadı. Dosya ardından istinaf ve temyiz incelemesine gönderildi. Tüm bu kanun yolu süreçleri boyunca yurt dışı yasağı fiilen uygulanmaya devam etti.

5 Ekim 2023‘te, yani tedbirin uygulamaya konulmasından yaklaşık 7 yıl 1,5 ay sonra, başvurucu Muğla’nın Bodrum ilçesi Turgutreis sahili açıklarında bir tekne içinde Yunanistan’ın Kos Adası’na geçmeye çalışırken yakalandı. Bunun üzerine Elazığ 2. Ağır Ceza Mahkemesi, 6 Ekim 2023’te adli kontrol yükümlülüğüne aykırı davranıldığı gerekçesiyle CMK m.112 kapsamında tutuklama kararı verdi.

2. Yerel Mahkemelerin Yerleşik Uygulaması ve AYM’nin Eleştirisi

Bu karara kadar yerleşik uygulama şu yöndeydi: “Dosya istinaf veya temyiz aşamasında olduğu sürece adli kontrol azami süreleri işlemez; süre yalnızca ilk derece yargılamasını kapsar.” Bu yorum, CMK m.110/A’da yer alan “hüküm öncesi” ve “hüküm sonrası” ayrımına dayandırılıyordu.

AYM bu yorumu açıkça reddetti. Mahkeme’nin tespitleri şöyle özetlenebilir:

3. AYM’nin Hukuki Değerlendirmesi

3.1 CMK m.110/A Kapsamında Azami Sürenin Hesabı

AYM, 5271 sayılı CMK’nın 110/A maddesinde terör suçları bakımından adli kontrol tedbirlerine öngörülen azami sürelerin hesaplanma yöntemi konusunda şu tespiti yaptı:

3.2 Mahkemelerin Yetki Sınırları

Kararın bir diğer kritik boyutu, kanun yolu aşamasındaki mahkemelerin tutuklama yetkisinin sınırlarına ilişkindir.

3.3 Ölçülülük İlkesi ve Anayasa m.19

AYM, uzun süren yargılamalar nedeniyle kişilerin temel haklarına getirilen sınırlamaların orantılı olması gerektiğini ve kanunda belirlenen azami sürenin sistematik olarak aşılmasının ölçülülük ilkesiyle bağdaşmadığını vurguladı. Mahkeme’ye göre:

• Adli kontrol, ceza yargılamasında geçici ve sınırlı nitelikte bir güvenlik tedbiridir.
• Bu tedbirin yargılama sürecinin uzunluğuna bağlı olarak fiilen belirsiz bir süreye uzatılması, Anayasa m.19’da güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ihlal eder.
• Seyahat özgürlüğü ve özel hayat üzerindeki müdahalenin süresinin öngörülebilir ve sınırlı olması, hukuki güvenlik ilkesinin zorunlu bir gereğidir.

4. Kararın Sonucu ve Tazminat

AYM, başvurucunun süreç içinde tahliye edilmiş olmasına karşın haksız tutukluluğun gerçekleştiğini kabul ederek manevi zarar oluştuğunu tespit etti ve devlet aleyhine 167.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmetti.

5. Bu Karardan Kimler Yararlanabilir?

6. Hukuki Değerlendirme

Bu karar birkaç açıdan önemli bir dönüm noktası oluşturmaktadır.

İçtihat değişikliği niteliği: Yerel mahkemelerin ve Yargıtay’ın “kanun yolunda süre işlemez” yönündeki onlarca yıllık yerleşik uygulaması bu kararla fiilen sonlandırıldı. AYM Genel Kurulu’nun bu tespiti, alt derece mahkemeleri bakımından bağlayıcı etki taşımaktadır.

Geniş kapsam: Karar yalnızca terör suçlarıyla sınırlı değildir. CMK m.110/A kapsamındaki tüm adli kontrol türlerine uygulanabilir niteliktedir. Süre hesabında “hüküm öncesi / hüküm sonrası” ayrımı artık geçerliliğini yitirmiştir.

Kötüye kullanmaya karşı güvence: Karar, uzayan yargılamalar aracılığıyla adli kontrolün fiilen “süresiz yasak”a dönüştürülmesinin önüne geçmektedir. Uzun süreli yargılamaların kişi haklarını dolaylı biçimde ihlal etmesini sınırlandıran bu yaklaşım, AİHM içtihadıyla da örtüşmektedir.

Sınırlı görüş: Oy çokluğuyla verilen karar; karşı görüşün de olduğunu ortaya koyuyor. “Yok hükmündeki” tedbire uymama eyleminin Türk Ceza Kanunu kapsamında suç oluşturup oluşturmadığı meselesi ayrıca tartışılabilir.

Sık Sorulan Sorular

7 yıllık azami süre hangi tarihten itibaren hesaplanır?

Adli kontrol tedbirinin uygulamaya konulduğu, yani tedbir kararının verildiği tarihten itibaren kesintisiz olarak hesaplanır. Bu karara göre istinaf, temyiz veya başka bir kanun yolu aşaması sürenin işlemesini durdurmaz.

Süre dolduğunda ne olur?

Kanunda öngörülen azami süre dolduğunda adli kontrol tedbiri, herhangi bir mahkeme kararı aranmaksızın kendiliğinden sona erer ve “yok hükmünde” sayılır. Bu noktadan sonra söz konusu yükümlülüğe aykırılık gerekçesiyle tutuklama kararı verilemez.

Karar yalnızca terör suçlarına mı uygulanır?

Temel içtihat değişikliği terör suçlarına ilişkin CMK m.110/A kapsamında ortaya çıkmış olsa da, AYM’nin genel ölçülülük ve hukuki güvenlik gerekçeli yorumu diğer adli kontrol türleri için de emsal niteliğindedir.

Hâlihazırda yurt dışı yasağı devam eden kişiler ne yapabilir?

Tedbirin kanun yolu süreleri dahil 7 yılı doldurduğu kişiler, bu AYM kararını gerekçe göstererek yetkili mahkemeye tedbirin sona erdiğinin tespiti ve kaldırılması için dilekçeyle başvurabilirler. Talep reddedilirse AYM bireysel başvuru yolu açıktır.

Bu karar kesinlik taşıyor mu, AYM oy çokluğuyla mı hükmetti?

Karar oy çokluğuyla verildi. Karara karşı oy kullanan üyeler de bulunmaktadır. Bununla birlikte Genel Kurul kararı olması nedeniyle alt derece mahkemeler bakımından bağlayıcıdır.

Bu makale kamuya açık karar özetleri, Resmî Gazete yayımı ve hukuk kaynaklarından derlenen veriler esas alınarak sanalhukuk.org tarafından hazırlanmıştır. Hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Bireysel durumunuz için bir avukattan destek almanız önerilir.