“Tanık o gece orada değil miydi?” — Duruşma salonunda müdafi tarafından yöneltilen bu soru karşı tarafın itirazına yol açar: “Yönlendirici soru!” Mahkeme başkanı da soruyu reddedebilir. Peki yönlendirici soru gerçekten yasak mıdır? Avukat tanığa doğrudan soru sorabilir mi? Savcıya itiraz edebilir mi? CMK’nın bu alanda getirdiği düzenleme — madde 201 — hem savunma hem iddia makamı için kritik öneme sahiptir.

Bu rehberde “ceza yargılamasında yönlendirici soru” sorusunu tüm boyutlarıyla ele alıyor; CMK m.201’i, yasak soru türlerini, çapraz sorgu ile farkını ve soru hakkının kısıtlanmasının Yargıtay içtihadındaki yaptırımlarını açıklıyoruz.

1. Yönlendirici Soru Nedir?

Yönlendirici soru (suggestive/leading question), soruyu soranın beklediği ya da desteklediği cevabı içinde barındıran, dinleyeni belirli bir yanıta yönlendiren soru türüdür. “O gece orada değil miydiniz?” sorusu yönlendiricidir; zira cevabın “evet” veya “hayır” olacağını önceden belli eder ve sorular sorandan önce önerme sunar. Buna karşın “O gece neredeydiniz?” sorusu anlattırıcı (açık uçlu) bir sorudur; tanığa özgür anlatım alanı bırakır.

Türk ceza yargılamasında yönlendirici soruların “mutlak yasak” kapsamında olduğunu söylemek doğru değildir. CMK m.201 kapsamında sorulara itiraz edilebilir ve mahkeme başkanı itirazı değerlendirerek sorunun yöneltilmesine izin verip vermeyeceğine karar verir. Kesin yasak, ancak korkutma, tehdit, yanıltma ve bedensel müdahale yoluyla ifade almak biçiminde tezahür eden baskılı sorgulama yöntemlerine ilişkindir.

2. CMK m.201 — Doğrudan Soru Yöneltme Hakkı

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 201. maddesiyle Anglo-Amerikan hukukundaki tam çapraz sorgu sistemini değil, Türk hukukuna özgü “doğrudan soru yöneltme” kurumunu benimsemiştir. Madde metnine göre:

Maddenin gerekçesinde açıkça belirtildiği üzere bu düzenleme, “savunma hakkını güçlendirici ve avukatın daha etkin olmasını sağlayan” bir hükümdür. CMK m.201 ile getirilen kurumun Anglo-Amerikan anlamıyla tam bir çapraz sorgu olmadığını, fakat savunmanın çapraz sorgunun bazı temel işlevlerini bu madde aracılığıyla kısmen gerçekleştirebileceğini vurgulamak gerekir.

2.1. Doğrudan Soru Yöneltmenin Amacı

Kurumun başlıca iki amacı bulunmaktadır. Birincisi maddi gerçeğe ulaşmaktır: eksik hususların giderilmesi ve olayın aydınlatılması amacıyla ilgili kişilere doğrudan soru yöneltme fırsatı tanınmaktadır. İkincisi tanık beyanlarının güvenilirliğinin sınanmasıdır: beyanların tutarlılığı, çelişkileri ve dayanakları doğrudan sorular aracılığıyla ortaya konulabilir. Bu iki amaç, adil yargılanma hakkının (Anayasa m.36; AİHS m.6/3-d) pratik teminatını oluşturmaktadır.

2.2. CMK m.59 ile Birlikte Okuma

CMK m.59/2 uyarınca “tanıklık edilen konuları aydınlatmak, tamamlamak ve bilgilerinin dayandığı durumları gereğince değerlendirebilmek için tanığa ayrıca soru yöneltilebilir.” Bu hüküm, CMK m.201 ile birlikte değerlendirildiğinde, doğrudan soru hakkını destekleyen ve tanığın bilgisini derinlemesine sorgulama imkânı sunan tamamlayıcı bir düzenleme işlevi görmektedir. Ceza yargılamasında tanık dinleme usulü hakkında ayrıntılı bilgi için Ceza Yargılamasında Tanık Nasıl Dinlenir? başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.

3. Kimler Soru Sorabilir, Kimlere Soru Sorulabilir?

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: avukat tanığa doğrudan soru yöneltebilirken sanık ve katılan, mahkeme başkanı aracılığıyla soru sorar. Bu ayrım, denetim mekanizmasının işletilme biçimini etkilemektedir. Avukatların tanığa doğrudan soru sorma hakkı hem CMK m.201 hem de HMK m.152 kapsamında güvence altındadır; bu konu hakkındaki Yargıtay kararları için Avukatların Tanığa Doğrudan Soru Sorma Hakkı yazımıza bakabilirsiniz.

4. Çapraz Sorgu ile Doğrudan Soru Yöneltmenin Farkı

Türk hukukunda “çapraz sorgu” kavramı, uygulamada CMK m.201 kapsamındaki doğrudan soru yöneltme hakkıyla özdeşleştirilmektedir. Ancak bu iki kavram teknik olarak birbirinden ayrıdır.

Anglo-Amerikan hukukunda çapraz sorgu (cross-examination), bir tarafın karşı tarafın tanığını sorguya çekmesidir; sistem taraf merkezli olup mahkeme sorgulama sırasında pasif konumdadır. Yönlendirici sorular bu sistemde çapraz sorguda genellikle serbesttir; zira amaç tanık beyanının güvenilirliğini sınamaktır.

CMK sistemi ise kıta Avrupası geleneğini esas alır: sorgunun ekseni taraflar değil mahkeme başkanının denetimindedir. CMK m.201, savunmaya çapraz sorgunun bazı işlevlerini kısmen üretebileceği bir alan açmaktadır; ancak sorgulama sırası, yönlendirici soruların rejimi ve ret sebepleri Anglo-Amerikan sistemdeki kadar açık ve taraf-merkezli biçimde düzenlenmemiştir.

5. Yasak Sorular ve İtiraz Usulü

5.1. Kesin Yasak Kapsamındaki Sorgulama Yöntemleri

CMK m.147/1 ve m.148 uyarınca aşağıdaki yöntemlerle elde edilen beyanlar kesin olarak yasak delil niteliğindedir ve hükme esas alınamaz: kötü muamele, işkence, ilaç verme, yorma, yanıltma, zor veya tehdide başvurma. Yasadışı vaatte bulunmak da bu yasak kapsamındadır. İfade alma ve sorguda yasak usullere ilişkin Yargıtay kararları için özet içtihat yazımıza bakabilirsiniz.

5.2. CMK m.201 Kapsamında İtiraz Edilebilecek Sorular

CMK m.201/1’e göre yöneltilen herhangi bir soruya karşı taraf itiraz edebilir. İtiraz üzerine mahkeme başkanı sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine karar verir. Uygulamada itirazın kabul görmesini artıran başlıca soru özellikleri şunlardır: davanın konusuyla ilgisiz olmak, tanığın kişilik haklarını ihlal etmek, açıkça yanıltıcı öncüller içermek, mükerrer nitelik taşımak.

5.3. İtiraz Zamanlaması ve Usulü

İtiraz, soruyu duyan tarafça soru bitmeden veya soru biter bitmez dile getirilmelidir. Sorunun tamamlandıktan sonra uzun süre beklenip itiraz edilmesi hak kaybına yol açabilir. Mahkeme başkanı, itirazı değerlendirirken taraflara söz verebilir. Ret veya kabul kararı, duruşma tutanağına geçirilmelidir; aksi takdirde temyiz aşamasında itiraz gündeme taşınamaz. Yargıtay, “Sorulara verilen cevapların tutanağa geçirilmesi zorunludur; celse zaptında hangi sorulara cevap verilmediği de gösterilmelidir” ilkesini yerleşik içtihat olarak benimsemiştir.

6. Soru Sorma Hakkının Kısıtlanması: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay, sanık müdafisinin tanığa soru sorma hakkını kullanamadığı hallerin savunma hakkının kısıtlanması anlamına geldiğini ve bu durumun bozma nedeni teşkil ettiğini çok sayıda kararında açıklamıştır. Özellikle hükme esas alınan beyan tek tanığa dayanıyorsa bu ilke daha da güçlü biçimde işletilmektedir.

Ancak Yargıtay, soru sorma hakkının her durumda ihlal edildiğini kabul etmemektedir. Sanığın kendi talebiyle duruşmalardan vareste tutulduğu ve soru sorma talebinde bulunmadığı hallerde ihlal gerekçesiyle bozma yapılmamaktadır. Dolayısıyla sanık ve müdafi tarafından soru sorma hakkının açıkça talep edilmesi ve ret kararının tutanağa geçirilmesi, temyiz aşamasında bu hakkın savunulması bakımından elzemdir.

6.1. Tanığın SEGBİS ile Dinlenmesi Halinde Soru Hakkı

Tanığın ses ve görüntü bilişim sistemi (SEGBİS) aracılığıyla dinlendiği hallerde de CMK m.201 kapsamındaki soru hakkı korunmaktadır. Yargıtay, hükme esas alınacak tanık beyanının bizzat duruşmada ya da SEGBİS aracılığıyla dinlenilmesi gerektiğini vurgulayarak yalnızca önceki ifadesinin kabulüne dayanılarak soru yöneltme aşamasına geçilmesini usule aykırı bulmaktadır. Bu durum, özellikle tanığa önce özgürce anlatma imkânı tanınmadan —CMK m.52/1 gereği— doğrudan soru aşamasına geçilmesiyle ortaya çıkan bir usul hatası olarak nitelendirilmektedir. Bu konudaki tanık dinleme usulü ve ilkeleri hakkındaki yazımızı inceleyebilirsiniz.

7. Müştekiye ve Bilirkişiye Soru Sorma

7.1. Müştekiye Soru Sorma Hakkı

CMK m.201/1’de soru sorulabilecek kişiler arasında “katılan” açıkça sayılmaktadır. Müşteki, kovuşturma evresiyle birlikte “katılan” sıfatını kazandığından müdafi, müştekiye doğrudan soru yöneltme hakkına sahiptir. Bu hak, özellikle müştekinin olayı aktarma biçimindeki tutarsızlıkları ve çelişkileri gün yüzüne çıkarmak bakımından savunma stratejisinin kilit unsurlarından birini oluşturur. Yargıtay, müştekinin duruşmada yüz yüze sorgulanabilmesi için bizzat dinlenmesi gerektiğini; aksinin maddi gerçeğin araştırılması ilkesini zedeleyebileceğini kabul etmektedir.

7.2. Bilirkişiye Soru Sorma Hakkı

Bilirkişiye doğrudan soru yöneltme hakkı da CMK m.201 kapsamında güvence altındadır. Bilirkişi raporunun dayanakları, metodolojisi ve sonuçları, taraflarca duruşmada sözlü olarak sorgulanabilir. Bu hak, özellikle teknik ve tıbbi bilirkişi raporlarının tartışmaya açılması bakımından belirleyici önem taşır. Yargıtay, bilirkişinin raporu sunmakla yetinmeyip sözlü açıklama yapması gerektiğini ve taraflarca soruların yöneltilmesine zemin sağlanması gerektiğini kabul etmektedir. Hukuki dinlenilme ve savunma hakkının usul boyutu hakkında Hukuki Dinlenilme ve Savunma Hakkı yazımıza bakabilirsiniz.

7.3. Sanığın Susma Hakkı ile Soru Hakkı Arasındaki İlişki

Sanığın kendisine soru yöneltilmesine karşı susma hakkı, yani kimliği dışındaki sorulara cevap vermeme hakkı mevcuttur. Ancak bu hak soruların sorulmasına engel değildir; sadece cevap vermemeye ilişkin bir güvencedir. Sorular sorulmaya devam edilmeli, tutanağa geçirilmeli ve sanığın hangi sorulara cevap vermediği kayıt altına alınmalıdır. Yargıtay, susma hakkının duruşma salonunda soruların sesli olarak sorulmasını engellemediğini; hakimlerin soru sormaktan vazgeçmemesi gerektiğini, çünkü soruların ve sanığın tepkilerinin duruşma salonundaki tüm katılımcılar tarafından duyulması ve görülmesinin maddi gerçeğin araştırılmasına katkı sağladığını kabul etmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular