Hukuka Aykırı Arama ve Delil Yasağı: Bekçi ile Özel Güvenliğin Yetkisiz Araması Mahkûmiyete Esas Olamaz

Temel Hukuki Çerçeve — Özet

İçindekiler

1. Hukuka Aykırı Delil Nedir? Temel Kavramlar

Doğrudan yanıt: Hukuka aykırı delil; Anayasa, kanun veya uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilerek ya da kanunda öngörülen usul ve koşullara uyulmaksızın elde edilen ispat aracıdır.

Hukuki arka plan: Ceza muhakemesinde biçimsel delil yöntemi kabul edilmediği için, hukuka uygun olarak elde edilmiş olan her şey ispat aracı olarak kabul edilebilir. Ancak delil serbestisi ve delillerin hâkimin vicdani kanaatine göre takdir edilmesi ilkelerinin belli sınırları bulunmaktadır. Bu sınırlardan biri, mahkemenin ancak hukukun izin verdiği yöntemlerle elde edilen delilleri dikkate alabilecek olmasıdır.

Ceza muhakemesinin amacı, sosyal düzenin korunması ile kişilerin hak ve özgürlüklerine saygı arasında bir denge kurulması suretiyle hukuken geçerli delillerle, hiç bir duraksamaya yer vermeden maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasıdır. Bu amaç, araçları meşrulaştırmaz; hukuka aykırı yollarla elde edilen delil, içeriği ne kadar güçlü olursa olsun yargılamada kullanılamaz.

2. Yasal Çerçeve: Anayasa m.38/6 ve CMK m.206–217

Doğrudan yanıt: Hukuka aykırı delil yasağının temeli Anayasa’da yer almakta; CMK bu ilkeyi ayrıntılandırmaktadır. Dört temel norm birlikte sistemin çerçevesini oluşturmaktadır.

Anayasa’nın 38. maddesi ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 206, 217 ve 230. maddeleri, hukuka aykırı delillerin hükme esas alınamayacağını açıkça düzenlemektedir. Mahkeme, delillerin hukuka uygun olup olmadığını re’sen değerlendirmekle yükümlüdür.

3. Adli Arama ile Önleme Araması Arasındaki Fark

Doğrudan yanıt: Bu iki arama türü farklı yasal dayanağa, farklı amaca ve farklı yetki sahibine sahiptir. Karıştırılması ya da birinin kılığına bürünerek diğerinin yapılması, elde edilen delili hukuka aykırı kılmaktadır.

Kritik nokta: Yapılan aramanın makul suç şüphesine dayandığı bir durumda; CMK m.116, m.117 ve m.119 uyarınca “adli arama kararı” veya “yazılı adli arama emri” alınmadan arama ve devamında elkoyma tedbirine başvurulamayacağında tereddüt bulunmamaktadır. Önleme araması kararı, adli arama yerine ikame edilemez.

4. Çarşı ve Mahalle Bekçisinin Arama Yetkisi (772 Sayılı Kanun Dönemi)

Doğrudan yanıt: Yargıtay 10. CD’nin 2021/12572 K. sayılı kararında esas alınan suç tarihi itibarıyla yürürlükte olan 772 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu; bekçilere şüpheli kişileri durdurma ve kimlik sorma yetkisi tanımakta, ancak açıkça adli arama yetkisi vermemekteydi.

Not — Güncel durum: 772 sayılı Kanun 2019 yılında yürürlükten kaldırılmış; çarşı ve mahalle bekçileri 7245 sayılı Kanun ile yeniden düzenlenmiştir. 7245 sayılı Kanun bekçilere bazı koşullarla üst arama yetkisi tanımıştır. Ancak adli arama yetkisi bu yeni düzenlemede de polis ve jandarmanın tekelindedir. Dolayısıyla buradaki Yargıtay kararı, mevzuatın güncel halinde de özsel geçerliliğini korumaktadır.

5. Özel Güvenlik Görevlisinin Arama Yetkisi (5188 Sayılı Kanun)

Doğrudan yanıt: 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun, özel güvenlik görevlilerine yalnızca önleyici nitelikte ve sınırlı bir arama yetkisi tanımıştır. Adli arama yapma yetkisi ise kesinlikle bulunmamaktadır.

Yargıtay’ın tutarlı içtihadı: Adli arama görev ve yetkisi olmayan özel güvenlik görevlisince yapılan arama hukuka aykırıdır; bu aramadan elde edilen maddi delillerle hüküm kurulamaz. (Y10.CD 2020/13111 E., 2021/6725 K.)

6. Yargıtay 10. CD — 2020/21042 E., 2021/12572 K.: Bekçi Araması Kararı

Somut Olay

Sanık, otogar peronlar bölgesinde 772 sayılı Kanun kapsamındaki çarşı ve mahalle bekçileri tarafından şüphe üzerine durdurulmuştur. Bekçiler, ellerinde önleme araması kararı bulunduğunu öne sürerek sanığın üstünü aramışlardır. Bu aramada; montunun sağ cebinde şeffaf poşete sarılı 51 adet, pantolonunun sol cebinde beyaz peçeteye sarılı 45 adet olmak üzere toplam 96 adet MDMA içeren tablet ele geçirilmiştir.

Yargıtay’ın Hukuki Değerlendirmesi

Yargıtay 10. CD, üç katmanlı bir hukuka aykırılık tespiti yapmıştır:

Sonuç: Hüküm bozuldu. Sanığın SALIVERİLMESİNE karar verildi. Dosya İstanbul 20. ACM’ye iade edildi.

7. Yargıtay 10. CD — 2020/13111 E., 2021/6725 K.: Özel Güvenlik Kararı

Yargıtay’ın Tespiti

Bu kararda Yargıtay 10. CD, özel güvenlik görevlisinin adli arama yetkisinin bulunmadığını ve bu nedenle yapılan aramanın hukuka aykırı olduğunu belirlemiştir. Hukuka aykırı aramadan elde edilen maddi delillerle mahkûmiyet kararı kurulmasını kanuna aykırı bulmuştur.

Her iki karar birlikte değerlendirildiğinde, Yargıtay 10. CD’nin tutarlı bir içtihat çizgisini benimsediği görülmektedir: Kim yaparsa yapsın — bekçi, özel güvenlik ya da yetkisiz polis — adli arama yetkisi olmaksızın yapılan arama hukuka aykırıdır ve bu aramadan elde edilen deliller hükme esas alınamaz.

8. “Zehirli Ağacın Meyvesi” İlkesi

Doğrudan yanıt: Hukuka aykırı yöntemle elde edilen birincil delile dayanılarak ulaşılan ikincil deliller de “zehirli ağacın meyvesi” niteliğinde olup yargılamada kullanılamaz.

Hukuka aykırı bir delile dayanılarak elde edilen diğer deliller de hukuka aykırıdır ve mahkemede kullanılamaz. Bu ilke Anglo-Amerikan hukukundan Türk hukukuna geçmiş olup Anayasa’nın 38/6. maddesi ile CMK’nın 217/2. maddesi gibi genel hükümlerin geniş yorumlanması yoluyla doktrinde bu ilkenin Türk hukukunda da uygulanması gerektiği yönünde güçlü görüşler mevcuttur.

Yargıtay’ın bu konudaki içtihatları istikrarlı bir görüntü sergilememektedir. Yargıtay, bazı kararlarında ilkeyi zımnen veya açıkça kabul ederken, bazı kararlarında ise özellikle sanık ikrarı gibi güçlü görünen ikincil deliller söz konusu olduğunda, birincil hukuka aykırılığa rağmen bu ikincil delilleri geçerli sayabilmektedir.

9. Sanığın İkrarı Hukuka Aykırı Delili Kurtarır mı?

Doğrudan yanıt: Hayır. Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre, hukuka aykırı aramanın baskısı altında verilen ikrar özgür irade ürünü sayılmaz ve hükme esas alınamaz.

Yargıtay İçtihadı (CGK 2013/610 E., 2014/512 K.):
“Adli arama kararı alınmasını gerektiren olayda arama kararı alınmadan arama yapılması hukuka aykırıdır. Böyle bir arama sonucu bulunan ve suçun maddi konusunu oluşturan deliller ya da suçun maddi konusu hukuka aykırı yöntemlerle elde edilmiş olacağından, ikrar bulunsa bile Anayasa’nın 38. maddesinin 6. fıkrası ile CMK’nın 206. maddesinin 2. fıkrasının (a) bendi, 217. maddesinin 2. fıkrası, 230. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi uyarınca hükme esas alınamaz.”

Pratik sonuç: Hukuka aykırı delil nedeniyle yargılanan bir sanık, o delille yüzleştirildiğinde suçunu kabul etse dahi bu ikrar bağımsız bir delil olarak değerlendirilemez. Yargıtay, hukuka aykırı bir arama sonucu elde edilen delillerin baskısıyla yapılan ikrarın dahi özgür irade ürünü sayılamayacağına işaret etmiştir.

Önemli: İkrarın, hukuka aykırı delilden tamamen bağımsız biçimde — örneğin farklı bir soruşturma sürecinde — alınmış olması halinde değerlendirmesi farklılaşabilir. Bu istisnanın uygulanabilmesi için ikrar ile hukuka aykırı delil arasındaki nedensellik bağının kopmuş olması gerekir.

10. Önleme Araması Kararına Dayanarak Adli Arama Yapılabilir mi?

Doğrudan yanıt: Hayır. Yargıtay 10. CD kararlarında da açıkça vurgulandığı üzere, önleme araması kararı adli arama yapılabilmesi için yeterli hukuki dayanak oluşturmaz.

Önleme araması; 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9’da düzenlenmiş olup “tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla” idari kolluk tarafından gerçekleştirilen bir arama türüdür. Önleme aramasının yasal dayanağını PVSK m.9 oluşturur.

Adli arama ve önleme araması arasındaki temel farkların kapsamlı incelemesi için: Önleme araması ile adli arama arasındaki temel fark nedir?

11. Hukuka Aykırı Delille Kurulan Mahkûmiyete Karşı Başvuru Yolları

Doğrudan yanıt: Hükme esas alınan delilin hukuka aykırı olduğunu tespit eden sanık veya müdafii, aşağıdaki hukuki yollara başvurabilir.

İfade alma ve sorguda yasak usullere ilişkin Yargıtay kararları için: İfade Alma ve Sorguda Yasak Usullere İlişkin Özet Yargıtay Kararları.

12. Sıkça Sorulan Sorular

Sonuç

Yargıtay 10. Ceza Dairesi’nin 2021/12572 K. ve 2021/6725 K. sayılı kararları, Türk ceza muhakemesinde delil yasağı ilkesinin fiilen nasıl işlediğini somut örneklerle ortaya koymaktadır. Hukuka aykırı yol ve yöntemlerle elde edilen deliller ile bu deliller vasıtasıyla ulaşılan deliller yargılamada kullanılamaz ve sanığın aleyhine kesinlikle kullanılıp değerlendirilemez.

Kimin yaptığından bağımsız olarak — bekçi, özel güvenlik ya da yetkisiz polis — adli arama yetkisi olmaksızın gerçekleştirilen her arama hukuka aykırıdır. Bu arama sonucunda bulunan delil, içeriği ne kadar ağır suç şüphesi doğurursa doğursun, mahkûmiyetin dayanağı yapılamaz; mahkeme, hukuka uygun başka delil bulunmadığı hallerde sanığın beraatine hükmetmek zorundadır.

İlgili İçerikler