Türk miras hukuku pratiğinde en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, mirasbırakanın sağlığında tapulu taşınmazını gerçekte bağışlamak istediği hâlde bunu tapuda satış işlemi görünümüne büründürerek belirli mirasçılara devretmesidir. Halk arasında mirastan mal kaçırma olarak bilinen bu tablo hukuken muris muvazaası kavramıyla karşılanmakta; miras hakkı çiğnenen mirasçılara, muvazaalı tapu işleminin iptali ve taşınmazın adlarına tescili için dava açma hakkı tanınmaktadır.

Bu davanın hukuki zemini Türk Borçlar Kanunu’nun 19. maddesi ile Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun 01.04.1974 tarih ve 1/2 sayılı kararından oluşmaktadır. Söz konusu karar, muris muvazaasının tanımını, şartlarını ve hukuki sonuçlarını sistematik biçimde ortaya koymuş; günümüzde de Yargıtay 1. ve 7. Hukuk Daireleri kararlarında istikrarlı biçimde uygulanmaktadır.

1. Muris Muvazaası Nedir? Hukuki Dayanak

Muris muvazaası; mirasbırakanın tapulu taşınmazını gerçekte bağışlamak istemesine karşın bu devri tapuda satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi görünümünde gerçekleştirerek mirasçılarının miras paylarını kısmen ya da tamamen bertaraf etme amacıyla yaptığı danışıklı işlemi ifade eder.

Bu içtihadı birleştirme kararının uygulanabilmesi için mirasbırakanın mirasçılarından mal kaçırma iradesiyle hareket etmiş olması zorunludur. Salt alacaklılardan mal kaçırma amacıyla yapılan muvazaalı işlemler bu kararın kapsamı dışındadır.

Konuya ilişkin Yargıtay’ın yerleşik içtihadı şu şekilde özetlenebilir: “Miras bırakan gerçekten sözleşme yapmak ve tapulu taşınmazını devretmek istemektedir. Ancak mirasçısını miras hakkından yoksun bırakmak için esas amacını gizleyerek, gerçekte bağışlamak istediği tapulu taşınmazını, tapuda yaptığı resmî sözleşmede iradesini satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi doğrultusunda açıklamak suretiyle devretmektedir.”

Bkz. Yargıtay 1. HD — Tüm Mirasçılar Dava Açabilir (Saklı Pay Fark Etmez)

2. Nisbi Muvazaa: Gizlenen ve Görünen İşlem

Muris muvazaası, nisbi (mevsuf-vasıflı) muvazaa türüdür. Mutlak muvazaadan farkı şudur: Mirasbırakan gerçekten bir sözleşme yapmak ve taşınmazını devretmek istemektedir; yalnızca devrin hukuki niteliğini gizlemektedir.

Her iki işlemin de geçersiz olduğu bu tablo, tapu sicilinin gerçek hak durumunu yansıtmayan yolsuz tescil oluşturmaktadır. Dava bu nedenle teknik olarak bir yolsuz tescil davasıdır ve uyuşmazlık taşınmazın aynından kaynaklanmaktadır.

3. Davanın Temel Şartları

Muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil davasının açılabilmesi için aşağıdaki dört koşulun birlikte mevcut olması zorunludur:

4. Muris Muvazaası Kapsamı Dışında Kalan Haller

Aşağıdaki durumlarda muris muvazaası yoluna gidilemez; başka hukuki yollar değerlendirilmelidir:

• Tapuda açık bağış: Gerçek niyet zaten bağış olarak gösterilmişse gizli işlem yoktur; denkleştirme veya tenkis söz konusu olabilir.
• Vasiyetname: Vasiyet yoluyla yapılan kazandırmalar muvazaanın konusu olamaz; vasiyetin iptali veya tenkis yoluna gidilebilir.
• Taşınırlar: Para, araç, altın gibi taşınır mallar bu davanın konusu olamaz.
• Kooperatif ve şirket ortaklık payları: Devir muvazaaya konu edilemez; koşulları varsa denkleştirme veya tenkis istenebilir.
• Tapusuz taşınmazlar: Kayıt dışı taşınmazlar için bu dava açılamaz; tenkis yolu açık kalır.
• Minnet duygusuyla bakım karşılığı devir: Mirasbırakanın gerçekten özel bakıma ihtiyacı varken bakan evladına satış suretiyle devretmesi muvazaa oluşturmaz (Yargıtay istikrarlı içtihadı). Ancak özel bakıma ihtiyacı olmayan murisin gerçekte bağış iradesinin bulunması durumunda dava açılabilmektedir. Birden fazla taşınmazın minnet duygusuna dayandırılması ise muvazaa kapsamına girebilir.
• Para verilerek taşınmaz alımına katkı: Mirasbırakanın mirasçısına para vererek taşınmaz aldırması muvazaa değil; koşulları varsa denkleştirme meselesidir.
• Senet ile borçlu hâle gelme: Mirasçı lehine senet düzenlenmesi muvazaa değil; koşulları varsa denkleştirme söz konusu olabilir.
• Kadastro tespiti sırasında tek taraflı beyan: Yargıtay 1. HD 2025/4016 K. kararı uyarınca kadastro teknisyeni önünde verilen tek taraflı beyanla yapılan tescil sağlararası bir sözleşme niteliği taşımadığından muvazaa oluşturmaz; doğrudan mülkiyet iddiasına dayalı tapu iptal davası açılabilir (Kadastro Kanunu m.12/3 sürelerine dikkat edilmelidir).
• Alacaklılardan mal kaçırma: Mirasçıları değil alacaklıları zarara uğratma amacı taşıyan muvazaalı işlemlerde 1/2 sayılı İBK uygulanamaz.

5. Tipik Muris Muvazaası Halleri

Yargıtay kararlarında en sık karşılaşılan muris muvazaası senaryoları şunlardır:

• Mirasbırakanın taşınmazını mirasçılarından birine tapuda satış göstererek devretmesi (klasik senaryo).
• Önceki ya da sonraki evlilikten olan çocuğuna tapuda satış göstererek devretmesi; bu çocuklar arasında diğerlerini dışlama amacı.
• Taşınmazın sonraki eşe tapuda satış görünümüyle devredilerek önceki evlilikten çocukların zarara uğratılması.
• Yöresel geleneklere dayanarak kız çocuklarını mirastan yoksun bırakma amacıyla taşınmazların erkek çocuklara tapuda satış suretiyle devredilmesi.

Bkz. Yargıtay 1. HD — Kızları dışlayıp erkek evlada satış; alım gücü olmayan tek erkek evlada devrin iptali

6. Davayı Kimler Açabilir? Kimler Açamaz?

6.1. Davayı Açabilecek Kişiler

1/2 sayılı İBK’nın en kritik sonucu, bu davayı açma hakkının saklı pay sahipliğine bağlı olmamasıdır:

• Saklı pay sahibi olsun ya da olmasın tüm yasal mirasçılar.
• Atanmış mirasçılar (vasiyetname ile belirlenmiş) ve evlatlıklar.
• Miras hakkı çiğnenen her mirasçı tek başına ya da birden fazla mirasçı tek dilekçeyle birlikte dava açabilir.
• Dava tarihinde mirasçı sıfatına sahip olmak yeterlidir; muvazaalı işlemin yapıldığı tarihte mirasçı olmak şart değildir.

6.2. Davayı Açamayacak Kişiler

• Mirası reddeden mirasçılar.
• Mirastan feragat edenler (miras sözleşmesiyle feragat).
• Mirastan ıskat edilen kişiler. Ancak ıskat edilen kişi ıskatın iptalini dava edebilir; bu takdirde muris muvazaası davası bekletici mesele yapılır.

7. Görev, Yetki, Zamanaşımı ve Arabuluculuk

Bkz. Yargıtay 4. HD — Muvazaa davalarında zamanaşımı ve hak düşürücü süre söz konusu değildir

8. Dava Talebi: Tapu İptali, Tescil ve Bedel

• Talep miras hissesiyle sınırlıdır. Her mirasçı kendi hissesi oranında tapu iptali ve tescil isteyebilir. Taşınmazın tamamının terekeye iadesi isteniyorsa diğer mirasçıların muvafakati ya da terekeye temsilci atanması gerekir.
• Taşınmaz davalının mülkiyetindeyse tapu iptal ve tescil; değilse tazminat istenmelidir. Kötüniyetli üçüncü kişi de davalı gösterilmişse onlar bakımından da tapu iptali isteminin kabulüne karar verilebilir.
• Davalar çoğunlukla terditli açılır: önce tapu iptali ve tescil, mümkün olmadığında bedel. Bedel isteminde Yargıtay içtihadı dava tarihindeki taşınmaz değerini esas alır; haksız fiil tarihinden itibaren faize hükmedilmez.
• Tapu iptal tescil istemi belirsiz alacak davası olarak ileri sürülemez; terditli bedel talebi ise belirsiz alacak davası biçiminde açılabilir.
• Ecrimisil de talep edilebilir. İntifadan men şartı daha önce yerine getirilmemişse davanın açılmasıyla ecrimisil alacağı doğmaya başlar.

9. Üçüncü Kişiye Devir ve İyiniyet Koruması

Muvazaalı devrin lehdarı taşınmazı üçüncü bir kişiye devretmişse, bu kişinin iyiniyetli olup olmadığı belirleyici önem taşır:

10. İspat Yükü, Yargıtay Kriterleri ve Delil Rehberi

10.1. İspat Yükü ve Delil Serbestisi

İspat külfeti davacı mirasçıdadır. Muris muvazaasında mirasçılar üçüncü kişi konumunda olduğundan, taraf muvazaasındaki yazılı delil zorunluluğu uygulanmaz; muvazaa her türlü delil ile ispat edilebilir.

10.2. Yargıtay’ın İspat Kriterleri

Yargıtay, muvazaanın varlığını değerlendirirken aşağıdaki altı kriteri bütüncül olarak ele almaktadır:

1. Ülke ve yörenin gelenek ve görenekleri, toplumsal eğilimler
2. Olayların olağan akışı; hayatın olağan seyrine aykırılık
3. Mirasbırakanın sözleşmeyi yapmakta haklı ve makul bir nedeninin bulunup bulunmadığı
4. Davalı tarafın alım gücünün olup olmadığı
5. Satış bedeli ile sözleşme tarihindeki gerçek değer arasındaki fark
6. Taraflar ile mirasbırakan arasındaki beşeri ilişki

10.3. Güçlü Muvazaa Karineleri

Tek başına kesin kanıt olmamakla birlikte, birlikte değerlendirildiğinde muvazaa iddiasını güçlü biçimde destekleyen olgular:

• Mirasbırakanın taşınmazı devretmesi için haklı ve makul bir nedenin olmaması
• Devralan kişinin ekonomik alım gücünün bulunmaması
• Mirasbırakanın taşınmaz üzerindeki fiilî kullanımını devir sonrasında da sürdürmesi
• Mirasbırakanın ölümüne yakın devretmesine karşın terekede satış bedelinin karşılığının bulunmaması
• Az mal satarak çok para elde etmesi gerekirken çok mal satıp az para elde etmesi
• Satış bedeli ile gerçek piyasa değeri arasındaki bariz oransızlık
• Mirasbırakanın bakım ihtiyacının olmaması
• Kızların mirastan pay alamayacağına dair yöresel geleneklerin varlığı

10.4. Delil Türleri

11. İhtiyati Tedbir

Taşınmaz davalının mülkiyetindeyken ihtiyati tedbir alınması kritik önemdedir. Tedbir alınmazsa dava sürerken taşınmazın iyiniyetli üçüncü kişiye devredilmesi, TMK m.1023’ün devreye girmesiyle tapu iptal talebini fiilen imkânsız kılabilir.

Asliye hukuk mahkemesine dava açılırken eş zamanlı olarak ihtiyati tedbir kararı talep edilmesi; taşınmazın dava süresince başkasına satılmasını, üzerine haciz ya da ipotek konulmasını engeller. Mahkeme haklı bulursa tapu müdürlüğüne yazı yazarak taşınmaza tedbir şerhi işletir.

12. Harç ve Vekalet Ücreti

Her iki kalem de nispi olup davacının tapu iptali ve tescilini istediği hisse değeri üzerinden hesaplanır; taşınmazın toplam değeri değil. Birden fazla taşınmaz ya da birden fazla davacı söz konusuysa her taşınmaz ve her davacı için ayrı ayrı hisse değeri esas alınarak hesaplama yapılır.

13. Sıkça Sorulan Sorular